30 november 2012

Kurd hustuyê xwe li ber Malikî xwar nakin



Li Îraqê rewş pir krîtîk e
Gelşa di nabêna Kurdistana Federe û Îraqê da berbî nuxteyeke pir tahlûke ve diçe. Heger Malikî di vê siyaseta xwe ya şovenîst da gavê paşda navêje û Hêza Dîcle bişîne ser Kerkûkê û herêmên din yên kurdan, îhtîmala derketina şerekî pir ne dûr e…
Serokê Kurdistana Federe Mesûd Barzanî, îro bi hemû hêzên siyasî yên Kurdistanê ra civiya û got, serokwezîrê Iraqê Nûrî Malikî, di civîna bi heyeta eskerî ya Kurdistanê ra berê soz da ku Hêza Operasyona Dicleyê hilweşîne, lê belê paşê li wê soza xwe poşman bû û dev ji Operasyona Hêzên Dicleyê bernade.
Heta do jî hêviyek hebû ku heyeta eskerî ya Kurdistanê li Bexdayê bi heyeta eskerî Irabiqê ra li ser peymanekê li hev bike. Li gorî protokola destpêkê ya lihevkirinê Iraqê qebûl kir ku Operasyona Dicleyê hilweşîne. Lê belê paşê dema ku heyeta Iraqê teksta lihevkirinê da serokwezîr Nûrî Malikî, wî benda hilweşandina Operasyona Dicleyê qebûl nekir. Li ser vê, danûstandinên di nêvbera herdu aliyan da têkçûn. Heyeta Kurdistanê îro vegeriya Hewlêrê.
Li ser vê rûdanê, serokê Kurdistana Federe Mesûd Barzanî, îro bi hemû hêzên Kurdistanî ra civîneka îstîsnaî li darxist.
Di civînê da serokê Kurdistanê û hemû hêzên siyasî behsa endîşeyên xwe ya siyaseta Nûrî Malikî kirin û hemûyan bi yekdengî piştrast kir ku kurd xwediyê yek helwêstê ne û ewê bi tu awayî rê nedin ku Iraq bi siyaseta xwe ya şovenîst û bi hêzên xwe yên çekdar têkeve Kerkûkê û deverên din yên Kurdistanê.
Hêzên siyasî yên ko beşdarî civîna îro bûn ev in:

Partiya Demokrat ya Kurdistanê
Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê
Tevgera Goran
Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê
Komela Îslamî ya Kurdistanê
Tevgera Îslamî ya Kurdistanê
Partiya Sosyalîst Demokrata Kurdistanê
Partiya Zehmetkêşên (Kedkar) Kurdistanê
Partiya Şu'iya (Komunist) Kurdistanê
Tevgera Demokratîk ya Turkmen
Tevgera Çaksaziyê ya Turkmen
Lîsta Erbîla Turkmenî
Encumena Gelê Kildan Siryan Aşûr
Tevgera Demokrat ya Aşûrî
Lîsta Ermeniyan

XXX
Li gorî rapora salane ya Projeya Dadê ya Cîhanê, Tirkiye di warê serdestiya huqûqê da di nava 97 welatan da bûye welatê 71-emîn. Di warê mafên serek da li dû Urdunê tê û di warê mahkimeya cezayê da jî ji Ûgandayê paşdetir e.
Bi baweriya min ev yek pir ne ecêb e, heta ku kurd li Tirkiyê wiha bindest bin, Tirkiye di warê heq, huqûq, edalet û mafên însanî da ewê tim wiha li Urdun û Ûganda yê be.
Ji bo ku Tirkiye jî bibe welatekî heqnas, huqûqnas û adil dibê miletê kurd ji bin vê bindestiyê xelas bibin û bibin xwediyên welatê xwe.

XXX
Kitêbxaneya Kurdî îro 15 saliya avabûna xwe bi şahiyeke xweş pîroz kir. Ez jî mîvanê şahiyê bûm. Şahî li Stockholmê li avahiya kitêbxaneyê bû. Gelek nas û dostên kitêbxaneyê yên kurd û swêdî beşdarî şevê bûbûn.
Di şevê da Kurdistan TV-ê li ser avabûna kitêbxanê û xebatên avakarên wê Nedîm Dagdevîran hevpeyvîneke kin bi min ra kir.
Gelek sipas û hezar carî mala kurdperwerê hêja Nedîm Dagdevîren ava be ku ev dezgeha netewî li Swêd ji kurdan ra li pey xwe hîşt.

Rojhilata Navîn dikele


Rojhilata Navîn û welatên derdora Kurdistanê dikele, hewqasî dikele ku pilqilkan dide, herêm li ber teqandineke pir mezin, pir bi şîdet e. Her tim dikane biteqe…
Kurd, di nava merkeza vê herêma ku dikele da ne. Li herêmê teqînên biçûk çê dibin, lê wexta teqîna mezin hîn nehatiye. Heger berpisiyar û birêvebirên dewletên herêmê yên wek Tirkiyê, Îraqê, Sûriyê, Îranê, Îsraîl, Lu
bnanê û piraniya dewletên ereban gelşên xwe bi riyeke aştiyane û demokratîk çareser nekin tahlûkeya şerekî herêmî yê pir mezin heye.
Ev şer dikane bibe sebebê Şerê Cîhanê yê Sêyem.
Li Îraqê, li Sûriyê û li Tirkiyê rewşa kurdan pir krîtîk e, berpirsiyarên van dewletan li kurdan li maneyan digerin, lê bi taybetî jî Tirkiye û Îraq dixwazin kurdan di nava xwe da bifetisînin. Îraq ji bo şerekî bi kurdan ra xwe hazir dike.
Li Sûriyê pêşeroj ne zelal û pir tevlihev e.
Li Îranê jî bêdengiyeke pir tahlûke heye, li wir jî her tim dikane rewşeke wek ya Sûriyê wer meydanê.
Li Tirkiyê jî wisa xuya ye ku di rojên pêş da ewê gelek bûyerên mezin û nexweş biqewimin. Ji ber ku Erdogan siyaseta şer daye ber xwe, ew naxwaze mesela kurd bi riyeke demokratîk çareser bike. Di ser da dixwazin 10 parlamenterên BDP-ê jî ji parlamentoyê bavêjin û têxin zindanê.
Yanî bi kurtî ji bo kurdan rojên pêş ewê pir krtîk bin. Loma jî dibê kurd li gorî vê, xwe amade bikin.
Li hemberî êrîşên Tirkiyê û Îraqê pişta kurdan tuneye, kurd dîsa bêkes û bêpişt in. Di rewşeke wiha da pişta kurdan tenê tifaq û haziriya kurda ye, dibê kurd bi hazirî bin û tifaqa xwe baş xurt bikin.
Dibê kurd haziriyên xwe li gorî şertên herî xerab bikin, li gorî rojên pir dijwar tedbîrên xwe bigrin. Ya na, emê dîsa wenda bikin û ev wendakirin ewê kurdan pir perîşan bike.
Lê heger kurdên her çar perçeyên Kurdistanê kanibin di nabêna xwe da tifaqeke xurt saz bikin, sedsala 21-ê dikane bibe sedsala rizgarbûna kurdan jî.

29 november 2012

Pîlê Erdogan hêdî hêdî diqede



Li gorî ku malpera Avestakurd dinivîse, kovara navdar ya Emerîkayê Time, navê serokwezîrê Tirkiyê Erdogan îsal negirtiye lîsteya navên kesên meşhûr.
Wisa xuyaye ku Time jî fêm kiriye ku êdî tu giranî û îtîbareke Erdogan ya navnetewî nemaye, stêrka wî rijyaye û êdî malê çûyinê ye. Loma jî hewce nedîtine Erdogan bigrin lîsteyê.
Kovara Time, her sal bi navê ”Şexsiyeta Salê”, ji bo dengdanê lîsteyeke navan pêşkêşî xwendevanên xwe dike.
Di lîsteya îsal da navê kesên wek serokê Sûriyê Beşar El Esed, serokwezîrê Îsraîl Binyamin Netanyahu, serokê nû yê Koreya Bakûr Kim Jong Un, serokkomarê Misirê Mihemed Mûrsî heye, lê yê Erdogan tuneye.
Ji ber ku dema mezinbûnê qediya, êdî dema biçûkbûnê destpêkriye, yanî destpêka dawiyê destpêkriye.
Di dengdana sala 2010-an da Erdogan bûbû kesê sêyemîn. Lê Time îsal Erdogan, ku camêr êdî bi çavê ”Ataturkê duyem” û ”Xocê Xizir” li xwe dinêre, tew negirtiye lîsteyê.
Bi îhtîmaleke mezin Erdoganê ji bo vê lîsteya Tîme bibêje, ”ez Time û tiştên wiha cidî nagrim.”
Erdogan û zilamên wî çi dibêjin bira bibêjin, bi dîtina min ev destpêka têkçûna Erdogan e.
Dema Erdogan pişta xwe bide demokrasiyê û Yekîtiya Ewrûpayê û bi îdeolojiyeke nîjadperest nêzê mesela kurd bibe û nexwaze mesela kurd bi riyeke demokratîk çareser bike, ewê him li hundur û him jî li der biqede.


XXX
Berfa pêşî îşev(do bi şev) karesekî spîboz bera ser bejn û bala Steckholma xopan daye. Nuha ez derketim hewşê ji bo ku cixareya xwe ya dawî bikşînim, lê berfa hewşê ez matmayî hîştim, dizîka hewş spîboz kiribû.
Erê, dinya tije surprîz in, gelek caran tiştê nedihesêb da derdikevin hemberî meriv…

28 november 2012

Em û tirk nikanin bi hev ra bijîn



Li ser emrê serokwezîr Erdogan, di heqê 10 parlamenterên BDP-ê da tavilê şandin meclîsê.
Ji ber ku Erdogan dixwaze, bi îhtîmaleke pir mezin wek sala 1994-a îcar jî ewê parlamenteriya 9-10 parlamenterên kurd ji dest wan bigrin û wek yên berê wan bavêjin hefsê.
Meclîsa Tirkiyê "kabeya" faşîst, nîjadperest û tirkperestên tirk e. Di Meclîsa Tirkiyê da cî ji kurdan ra tuneye, îdeolojî û felsefeya dewletê ya resmî hebûna kurdan qebûl nake, partiyên tirk hebûna kurdan qebûl nakin.
Di meclîsa tirk da hebûna kurdan tiştekî zorakî û pîne ye, bi darê zorê ye. Kurd, ne bi îrada xwe ya azad diçin wê meclîsê û sonda nîjadperestên tirk sond dixwin. Dewlet bi darê zorê kurdan mecbûrî vê biçûkxistinê, vê heqaretê dike.
Ya rast ew e ku, ne tirk kurdan qebûl dikin û dixwazin bi kurdan ra bijîn û bi kurdan ra di eynî meclîsê da bin û ne jî kurd tirkan qebûl dikin, dixwazin bi wan ra bijîn.
Her du milet jî di warê rûhî û psîkolojîk da ji hev qut bûne û tehamula wan li hemberî hev nemaye, naxwazin bi hev ra bijîn.
Loma jî her cara ku kurd li ser navê xwe dikevin meclîsê, tirk har dibin û dixwazin wan ji meclîsê bavêjin û davêjin jî.
Loma, heger îcar jî kurdan ji meclîsê bavêjin û bavêjin zîndanê, dibê kurd bi derbekê da dev ji parlamenteriya tirk û çûna meclîsê berdin û ji bo avakirina meclîsa Kurdistanê bixebitin.
Dibê meriv pir vekirî ji tirkan ra bibêje, hûn me qebûl nakin û naxwazin wek kurd bi me ra bijîn, loma jî bira meclîsa we serê we bixwe, em hew tên meclîsa we.

XXX
Heta ku yekîtî çênebe, halê me ewê tim ev hal be
Destê bi tenê deng jê nayê, kevirê bi tenê nabe dîwar. Ji bo ku ”kevirê bi tenê” bibe dîwar, dibê gelek kevir werin ba hev, dema kevir tên ba hev dibe dîwar.
Hêza civakî jî wiha ye, bi însanekî nabe, ji bo ku bibe qeweteke madî, dibê gelek însan werin baw hev.
Sebebê ku kurd jî heta nuha biserneketine ev yek e, yanî ji ber ku têra xwe nebûne yek, 
ji ber ku hêz û îmkanên xwe nekirine yek, loma jî tim wenda kirine.
Ne hemûyên kurdan, lê bi kêmanî beşekî kurdan yê mezin êdî fêm kiriye ku bêyî yekîtiyeke netewî biserketin nemimkûn e, ji bo serkeftinê dibê di nabêna her fikir û îdeolojiyên cuda, hêz û grûbên cuda da hevkarî û yekîtieyke netewî cêbibe. Heta ku ev yekîtî çênebe û em hev û du qebûl nekin halê me ewê tim ev hal be…
XXX
Mûrad Karayilan, li ser gotinên serokwezîr Erdogan yên ji bo çekberdanê gotiye:
"Heger îro dewleta Tirk bibêje, 'ji destpêka avabûna dewletê heta îro me neheqî li kurdan kiriye. Em îro vê xeletiyê qebûl dikin. Werin em çekan daynin aliyekî û bi diyalogê pirsgirêkên di nava xwe da çareser bikin', emê bibêjin hay hay, em ji vê ra hene.”
Bersîveke pir rast û pir maqûl e. Ji xwe çareserkirna mesela kurd jî ancax bi gaveke wiha ya tirkan dikane dest pê bike. Heta ku dewleta tirk wiha nebêje ne şer diqede û ne jî aştî çêdibe.

27 november 2012

Azadiya me girêdayî tifaqa me ye


Li gorî malperên kurdan dinivîsin YPG-ê(Yekîneyên Parastina Gel)û PYD-ê (Partiya Yekîtiya Demokratîk) bi êzên din ra avakirina hêzeke leşkerî ya mişterek red kirine û gotine ku “ YPG bi tu hêzan ra nabe yek, yekbûna wan bi gel re ye.”
Ev bersîva PYD-ê ne elameta xêrê ye, têda îşaretên bêtifaqiyê û dubendiyê hene. Zimanê bikar aniye jî ne zimanekî nerm û maqûl e.
Ez hêvî dikim ku PKK, PYD û hemû hêz û partiyên kurd yên rojava miheqeq riyeke hevkariyê û yekîtiyê bibînin û bihev nekevin. Heger kurd li rojava bihevkevin û nikanibin cepheyeke netewî ava bikin çû ji me da. Li Sûriyê serkeftina kurdan girêdayî tifaqa kurda ye, heger ev çênebe kurd ewê nikanibin biserkevin.
Bi hêviya siyasetmedar, serok û mezinên kurdan nehêlin kurd werin hemberî hev.


XXX
Serokwezîrê Tirkiyê Erdogan, do dîsa wek her tim gelek zirtên ji lîtirê dan xwe. Ji van zirtan yek jî got,
“Her dera ku ecdadên me, bav û kalên me bi hespan çûnê emê jî herinê.”
Carê tu mahcirekî Gurcistanê yî û tirk ne bav û kalên te ne, ev yek.
”Bav û kalên” Erdogan bi hespan çûbûn heta ber deriyê Wîyanayê, Şam, Baxda, Atîna, Belgrad, Zagreb û gelek bajarên din girtibûn. Wê gavê ewê jî here van bajaran bigre....
Merivê cahil ne tenê cesûr e, her wisa zirzop e jî.
Merivê dinyanedîtî gava dibe ”tiştek” xwe wenda dike. Serkeftina sê caran li ser hev Erdogan şeqizandiye, bask pêve aniye, camêr dike bifire, ew jî îşxalên “bav û kalên xwe, ecdadên xwe” xeyal dike.

XXX
Ahmet Altan di nivîsa xwe ya îro da axaftina Erdogan ya li ser fîlmê ”Muhteşem Suleyman” da rexne dike û dibêje:
”Erdogan, bi qasî ku ji bo qedexekirna ”rêzefilîmekî telewîzyonê ” diqîre, ji bo 34 kesên ku li Roboskê hatin kuştin neqîriya û bangî dozgeran nekir. Bi qasî ku ji bona vî fîlmê telewîzyonê diqîre ji bo mirina 34 însanan neqîriya.”
Rast e, ji ber ku 34 zarokên li Roboskê hatin kuştin kurd bûn, loma jî kuştina wan bi dilê Erdogan bû. Û loma jî Erdogan ji bo wan neqîriya û bang li dozgefran nekir. Sebeb ev e.
Kurd vê yekê baş dizanin…

26 november 2012

Şahê kemanê: Nîcolo Paganîn


Li ciyê kar radyoya min tim vekiriye. Rojekê (26. 9. 95) piştî nîvro, radyoya min wek her tim dîsa vekirîbû û li ser Nicolo Paganînî programek hebû. Him programê û him jî muzîka wê pir bala min kişand.
Ya rast ev cara pêşî bû ku min navê Nîcolo Paganînî dibihîst û li muzîka wî guhdarî dikir. Muzîkê ez mes kirim.
Min ev ji xwe ra weke kêmasiyeke mezin dît. Piştî programê min telefonî radyoyê kir û xwest bi xanima program çêkiribû ra bipeyivim.
Telefona mala wê dan min û min bi şev telefonî mala wê kir.
Mala wê li bajarê Goteborgê bû.
Min jê pirsî gelo ewê kanibe kopiyake wê programê, (ya deng ya jî nivîs) ji min ra bişîne yan na?
Xatûnê daxwaza min bi kêfxweşî qebûl kir û piştî çend rojan kopiyake teksta programê ji min ra şand.

Berê min guhdarî kiribû, îcar jî min xwend. Piştî xwendinê min hîn bêtir ji Paganînî hez kir. Lema jî min biryar da ez wergerînim kurdî û li derkê biweşînim. Û netîce qismet bû ya Nûdem Wergerê.

Ji ber ku muzîk ji bo programeke radyoyê hatibû hazirkirin, lema jî li gor min gelek nimûne, teferuatên zêde (ku di axaftinê da dikanin meriv aciz nekin û ji guh ra gelekî xweş bên) têda hebûn.
Min çend tiştên wiha hewce nedît ku wergerînim. Ez hêvî dikim ku li gel vê kêmasiyê jî hûnê dîsa jî jê tahm û lezetekê bigirin.
Zinarê Xamo


Muheqeq hin kes hene ku tu carî navê kemanvanê efsanewî, Nîcolo Paganînî (1782-1840) yê îtalî nebihîstine. Esas di serî da li pêş wî gelek zahmetî hebûn. Hema di xaniyekî xerabeyê di Kuça Pisika Reş da hatin wî ya dinyayê bi serê xwe jê ra problem bû. Vê yekê kir ku wî tu carî nikanibû qebûl bikira ku hin kes rê li ber wî bigrin.
Û tiştekî din yê înterasant jî xaniyê wî yê xerabe li Genua, hema bi qasî menzîla kevirakî qewetê ji mala Chrîstopher Columpus wê de bû. Helbet divê milekî merivê bi qewet hebe ji bo ku meriv bikanibe kevirê qewetê bavêje.

Bavê Nîcolo Antonîo, ji lêxistina mandolînê pir hez dikir. Her êvar diçû meyxana mehelê chîantiyek û masiyekî birajtî dixwest û ji hevalên xwe ra li mandolînê dixist. Wan jî seranader û stranên gelêrî distiran.

Bavê wî karkirê lîmanê bû. Dema wî xwest Nîcolo Paganînî fêrî mandolînê bike gelek zahmetî derketin pêş wî. Hercara ku wî çewt lêdixist Paganînî tavilê di vê çewtiya wî derdixist û ji hêrsan xwe wenda dikir. Erê meriv zane hemû zarok ji muzîkê ra hesas in, lê yê Paganîn hinekî zêde bû. Ew li hember dengê seeta dêrê kanîbû kelogirî bibûya û bi qîrîn bicoşiya. Û gava li dêrê dengê orgê dibihîst hemû laşê wî dilerizî û di xwîdanê da vedigevizî.
Carê hîn pênc salî ye, kemana birayê xwe bi emanetî jê digre, hewqasî di bin tesîra wê da dimîne ku êdî digihîje deraca xewirandinê û du rojan wer bi cuzbê dikeve.

Kemana pêşî

Piştî xewirandinê radibin Paganînî ji kemanê bi dûr dixin. Lê ew her dike nûzenûz û dawiya dawî, bavê wî radibe ji mecbûrî dersa pêşî didê.
Paganînî hewqasî jîr e ku di nav çend rojan da êdî ji kokimê bavê xwe gelekî jîrtir e. Ji nişka ve fikreke dahiyane tê bavê wî Antonîo:

- Dibe ku Nîcolo jî rojekê wek Mozart bibûya zarokekî mûcîzewî û bi vê riyê wê malbata xwe jî gelekî dewlemend bikira. Û gava malbat dewlemend bibûya ewê Antonîo jî êdî bikanîbûya li gorî kêfa dilê xwe ji xwe ra biçûya meyxaneyê; ji dêlî ku ji sibê hetaanî êvarî li lîmanê bixebitiya.

Ji vê rojê û pêve êdî xelasiya Nîcolo tuneye. Radibe ji Nîcolo Paganîn ra programeke xebatê ya gelek zahmet hazir dike. Ji sibê hetanî êvarî di odeyekê da wî hefs dike, heger baş prova neke nahêle tiştekî jî bixwe, Heta gava Nîcolo Paganîn têra xwe prova dike jî dîsa ji heqaratan xelas nabe, Ji ber ku vê carê jî wî derdixe ser masa xwarinê (ku ser masê jî tim tije piskiwît û şekir e ) û hemû malbatê mecbûr dike ku giş jê ra li çepikan xin.

Bêguman Nîcolo ji vê merasimê nefret dike, lê li alî din destê wî ji kemanê jî nabe û roj bi roj jî pêşketineke pir mezin nîşan dide. Di nav salekê da ew besteya xwe ya pêşî çêdike, li Katedrala San Loranzo konsera xwe ya pêşî dide û wek solîst êdî amade ye ku derkeve hemberî temaşevanan.

Gelek eşrafên bajêr bi vê pêşketina Nîcolo hewqasî kêfxweş dibin ku radibin di nav xwe da pera top dikin, didin malbata Nîcolo, ji bo ku wî bişînin ba mamosteyekî baştir.
Lê bavê wî tu carî jê naqete, tim wî raxne dike, tirsê tê difirîne û eziyetê pê dide kişandin.
Piştî gelek sal ewê Nîcolo bibêje ku di hemû jiyana wî ya xortaniyê da du tişt tenê di serê wî da hebûne:

- Yek jê, fêrî teknîkeke muazem bibim û ya din jî ji bavê xwe bi dûr kevim, ku ew bi tu hawî nikanibe xwe bigihîne min.

Xumara mezin

Piştî demekê Nîcolo digihîje her du armancên xwe jî. Rojê yanzde saetan dixebite, heta ku tiştê nikanibe lêxe nemîne.
Dû ra roja ku musabeqeyeke mehelî qezenc dike û di tiyatroyê da wek kemanjen ji xwe ra karakî dibîne û ji malê jî direve.
Û di eynî wextê da ew şerabê, jinan û xumarê jî kişif dike û sond dixwe ku ewê perayekî pirr qezenc bike, ji bo ku kanibe xwe bide wan hemûyan.

Evîna wî ya pêşî xatûneke esrarangîz a esîlzade ye. Xatûn wî bi xwe ra dibe qesra xwe ya li Toscana û li wir du salan li ba xwe dihêle.
Li gor îddîa Nîcolo ev xatûna esîlzade wî fêrî gîtarê dike. Gava ew ji wir dihera, ji bo bîranînê xatirayekê dide xatûnê. Ev "Duetto Amoroso" ya ji bo keman û gîtarê ye, ji neh beşên bi navên "îqna", "muwafeqet", "dilşadî" û yên din. pêk hatiye.

Karakî baş e, ku meriv kanibe bi dest xwe bixe

Piştî wê, Paganînî li ba xweha/xwenga Napoleon, Marîe Elîsa Boneparte, Qiralîçeya Lucca wek sermuzîsiyen dixebite.
Ew dibe şefê orkestra qirêl û di merasimên wî yên muzîkê da besteyên xwe pêşkêş dike, dersa kemanê dide wî û heta gelek caran di oda Qiralîçê ya razanê da dersê dide wê jî.
Marîe Elîsa yekcarnan di konserên Paganînî da ji kêfa dengê xwe pirr bilind dike û digurre.
Li ser vê, wê derdixin der, îcar gava wê derdixin der ji jinên qesrê yên din ra êdî pir ne zor e ku xwe bigihînin Paganînî.

Dostikê jinan
Meriv nikane qal neke: Paganînî ji jinan hez dikir û wan jî jê ra nedigotin na. Wî qebûl dikir ew ne yekî "çeleng" e, lê digot :

"Gava jin li min guhdarî dikin xwe davêjin ber nigên min."

Û ji xwe wî jî dixwest ku wan tam li wir bibîne, lema jî kêm lênedixist.

Şevekê nîvê şevê dihera keçikeke cuwan ziyarat bike, lê bi şaşî dikeve maleke din û ji mecbûrî ji pacê baz dide.
Li Mîlano dîsa bi şaşî dikeve maleke xerîb, xanimeke gelek delal nexweş e, di nav nivînan da ye. Vê carê nareve, dibêje ez tixtor im. Piştî ziyarata sisiyan jinik dibe bistim, yanî sax dibe.
Li Turîn dilê wî dikeve keçikeke çardesalî, lê bavê keçikê nahêle keçik pê ra bizewice; bavê keçikê dibêje:

Bi xêr kînga keçik mezin bû, ezê wê çaxê bifikirim.

Û li Genua bi rastî jî ew tê girtin; îddîa ew e ku bi soza zewacê keça yekî terzî xapandiye û pê ra raza ye. Li ser vê yekê ew bi hawakî felsefîk dibêje:

- Di meseleyên wiha hesas da kabê meriv hertim mîr nayê.

Hin carên din jî tu namîne ku Paganînî bizewice, lê her car jî di deqîqeya dawî da gelşek, mani'ek derdikeve. Di mektûbeke xwe da ji hevalekî xwe ra dinivîsîne, dibêje, "bêkarî (azibî) sultanî ye."
Û her wisa azib jî dimîne

Wî ji vê jînê hez dikir.
Şampiyonê muzikê
Bi vê yekê ra tiştê herî girîng yê qewimî bû bi rastî jî Paganînî bûbû kemanjenekî herî bêemsal, yektayekî  hemû wextan; herçiqas ev îddîa ya wî be jî.
Wek hosteyekî mezin wî kanîbû bi kemanê rayina kûçik, qixîna qazê, çirçira sîsirkê û çîrkîna(zîqîna) deriyakî hesinê zengarî texlîd bikira.

Carê di vebûna konserakê da bi kemanê ji temaşevanan ra dibêje "êvar baş." !
Vê yekê hewqasî bi ruh dibêje ku hemû temaşevan jî lê vedigerînin, dibêjin "êvar baş" !

Carake din kemanvanekî zikreş şert digra, dibêje raqibê min nikane konsereka nuh û zahmet raste rast ji rûpelê lêxe.
Paganînî bi şiklekî mukemel lêdixe û heta hinekî din jî zahmetir dike, noteyan serberjêr dide ser textikê notayê.

Heger di dema lêxistinê da têlek biqetiya, ji bo ku têlê biguherîne nabên nedidayê, tenê dûzana tiliyan diguhert, bi vî hawî bi wan sê têlên mayî dom dikir.
Ji hevaleka xwe ra besteyeke "Scene Amourause" bi du têlan çê dike û gelek caran jî perçeyên xwe yên herî meşhûr ji serî heta dawî bi têlekê tenê lê dixe.
Li Fransayê endamên orkestrayê di konserakê da rafeqeta bi Paganînî ra red dikin,  ji ber ku nikanin xwe întîbaqî tempoya wî bikin.

Li Englistanê kemanjenekî meşhûr, bi navê Morî, hewqasî di bin tesîra lêxistina Paganînî da dimîne, radibe kemana xwe dide ser serê xwe û wê bi du kronan harac û mazat dike.
Li îtalyayê mezinayiya wî ya bêemsal tesîrake hewqas mezin li Meyerbeer(1791-1864) dike ku Meyerbeer êdî nikane bixebite, dev ji amadekirina operên xwe ber dide û dide dû Paganînî, teqrîben li hijde (18)konserên wî temaşe dike.

Li Awusturyayê Schubert ji bo ku li Paganînî guhdarî bike ji xelkê pera deyn dike û gava ji konseran jî derdikeve êdî ne li ser hişê xwe ye, dibe wek mirîdekî ku  bi cuzbê bikeve.
Chopin(1810-1849)li Polonyayê dibêje:

Ji alî hisan ve ew pirr xurt û bêemsal e.

Rexnegirekî Fransiz di nivîseke xwe da dibêje:

-Heger wî sed sal berê wiha lêxista, ewê wek sihêrbazekî bihata şewitandin.

Gelek dijwarî

Lê pirr mixabin ku bi rastî jî hin însanan bawer dikirin ku Paganînî sed salî berî dema xwe dijiya. Qenaeta hin kesan ew bû ku bi Paganînî ra muheqeq tiştekî mîstîk heye, heger tunebûya wî yê nikanîbûya wiha lêxista. 



Rîwayet li hemû Ewrûpayê belav dibin:

Paganînî teknîka xwe ya harîqa pirr bi pêş da biribû, ji ber ku ew heyşt salan di hefsê da mabû û di nav van heyşt salan da wî bi hawakî bênabên prova kiribû. Wî hemû perçeyên xwe ji bo têlekê nivîsandibûn, ji ber ku qerdiyanê hefsê hew destûr dabûyê. Nizanim ruhê hemû dostikên wî di kemana wî da girtî bûn.

Wî hewqasî zû lêdixist, ji ber ku yaya kemana wî tije gulleyên(xar) ji qurşûnê bûn. Dengê kemana wî tu carî xera nedibû, ji ber ku têlên wê ji rûviyên raqibên wî yên mirî bûn.
Û ya ew lawê şeytên bi xwe bû û ya jî bi kêmanî ruhê xwe firotibû îblîs û li hember vê jî li sahnê îblîs her heraketên wî îdara dikir.

Dawiya dawî Paganînî mecbûr dimîne ku mektûbeke diya xwe biweşîne û bi vê riyê jî nîşanî milet bide ku dê û bavên wî jî însan in.
Ew bi vê jî nayê serî, radibe anonsên dirêj dide rojnameyan, ji bo ku îddîa û derewên der û doran yên bêbingeh pûç bike.
Lê însan dîsa jî bi şik in…

Kemanjenekî  îngilîz pirr ji nava xwe razî ye, dibêje ezê sirê vê hostetiya Paganînî fêr bibim. Li ser vê, radibe tam şeş mehan li pey Paganînî digera, bi dizî li axaftinên wî guhdarî dike û bala xwe didê hela ka çi dixwe û çi veduxwe.

Carakê jê ra li hev tê, li otêlekê oda wî û ya Paganînî dikevin kêlek hev, bi vî hawî firsendê dibîne di qulika derî ra li Paganînî mêze bike. Lê tiştekî bi ser avê naxe.

Serkevtin li pey hev tên

Ji ber ku sir qet ji hev naqetin, lema efsane jî her ku diçe mezintir dibe.

Û Paganînî jî her ku diçe dibe superstar. Împaratorîçe, dukên herî mezin û prens ji bo ku herin li konserên wî temaşe bikin  bi hev ra dikevin raqabetê. Û muzîsyenên feqîr jî kincên xwe difroşin ji bo ku kanibin di konserên wî da ciyekî erzan bi destê xwe xînin.

Heyranên wî li kuçe û kolanan, li hotêlên ew lê dimîne, heta salonên ku konseran lê dide pê li serê hev dikin, ji bo ku bi kêmasî kanibin vî merivê mezin bibînin.
Û gava dibînin jî destên xwe pê dikin, dixwazin baş îqna bibin ku hela ka rast ew benderuh e ya na.

Gelek tacirên jîr, bi saya hin îcadên wek parfumên Paganînî, qutiyên cixarê yên Paganînî, gopalên Paganînî, bişkokên Paganînî û gelek tiştên wek van, pirr dewlemend dibin.

Heta meriv kanîbû paste û simîdên Paganînî jî bixwara, kulînçeyên wî bikiriya. Di lîstika bîlardoyê da şiklekî temasa bi topê ra navê wê kiribûn derba "La Paganînî."
Ya jî meriv kanîbû biçuya ji dikanekê cotek lepikê ku li ser ferê çepê keman û li ser ferê rastê jî yay hatibûn nexşandin bikiriya û têkira destê xwe.
Paganînî bû baron, bû amîral...

Tê gotin ku Paganînî rojekê li Wîyanayê li paytona yekî  îtalî suwar dibe.

Paytoncî ji Paganînî destûra belavkirina vê bûyerê dixwaze û helbet destûrê digre. Û bi herfên mezin li pişt paytona xwe "PAGANÎNÎ FÎACRA" dinivîsîne.
Piştî vê raqlamê karê wî hewqasî baş dibe ku mêrik radibe dev ji paytoncîtiyê berdide û ji xwe ra otêlekê dikire. Qet desttengiyê nabîne

Paganînî qet pera wenda nake. Konserakê li pey konserakê dide û wek qaîde jî bilêtên wî tim du-sê qatan ji yên xelkê buhatir bûn.

Carake din, paytonciyek wî ji otêlê dibe avahiya ku ewê konsêrê lê bide, lê hinekî zêde jê digre û wek sebeb jî dibêje ku:

- Ez ji te zêde digrim, ji ber ku bilêta konsera te jî pirr buha ye. Paganînî gotina mêrik di devê wî da diqurçimîne, dibêje:

- Heger tu min li ser tekerekî bibî wir, ezê jî heqê bilêtê ji te nestînim.

Lê wê pirr nakşîne bilêtên konserên wî hîn jî buhatir bibin; hewqasî buha bibin ku hetanî wê demê tu muzîsîyenekî din negihîştibe wê deracê.

Lê dîsa jî konserên wî tim tije dibin.

Dû ra jî li Ewrûpayê hin îddîayên din digerin:

- Li Ewrûpayê Paganînî merivê herî çukûs e. Zêrên tu qiralekî bi qasî yên wî tune ye. Ew li pey perên temaşevanan e. Li hin deran navê wî dikin "Paganîente" (Paganînê ku heqê tiştekî nade).
Heta bigihîje şairakî wek Heîrîch Heîne ji Paganînî ra dibêje:

- Ew wampîrakî bi keman e, heger naxwaze xwîna me vexwe jî bi kêmanî dixwaze perên bêrîkên me bixwe.

Her çiqas milet di heqê jiyana Paganînî ya prîvat da gelek çîrok belav dikirin û ji buhabûna bilêtên wî gazin dikirin jî, lê dîsa jî însan qefle bi qefle diçûn konserên wî û her kes hemfikir bû ku lêxistina wî ya kemanê tiştekî muhteşem bû. Raxnegirakî Fransiz dibêje:

- Destûrê bidin bira jin, zarokên xwe yên nuhwelidî bi xwe ra bibin konserên wî, ji bo ku piştî şêst salên din rabin quratiyê bikin, bibêjin me jî carakê li Paganînî guhdarî kiriye.

Dibe ku Paganînî ne lawê diya xwe yê herî di halê xwe da bû, lê tiştê bêmunaqeşe ew kemanjenekî herî baş bû.
Û helbet yê herî bi şik.

Wî, perçên xwe yên soloyê bi piranî bi dizî digirt, ji bo ku kemanjenên din wan nedizin.
Li gorî îddîa Paganînî, metodeke wî ya sirî hebûye, li derekê dibêje:

- Bi vê metodê muzîsiyenekî xort di nava sê salan da kane bigihîje mukemeliyeteke wiha ku ancax ew piştî xebateke gelek zahmet di nav deh salan da bikanibe bigihîjê.

Lê çi heyf ku tu kes fêrî vê metodê nebû, lema jî çi wextê Paganînîyekî din derneket. Însan bi gelek hawî xebitîne ji bo ku sirê vê dehaya wî fêr bibin, lê heta nuha kes fêr nebûye.

Wergera ji swêdî: Zinarê Xamo

Nûdem WERGER No: Payiz 1996 

Cîranê xerab meriv dike xwedî hacet.


Dibêjin cîranê xerab meriv dike xwedî hacet.
Li Swêd gava lazim be wek li Kurdistanê meriv nikane here ji cîranê xwe beroşeke mezin, şûjinekê, çakûçekî ya jî cezwakî qahwê bixweze.
Loma jî li mala her swêdî, her babet hacetê lazimiyê heye...
Kes tu carî naçe li deriyê kesî naxe û jê tiştekî naxwaze. Heger li mala te xuya te qediyabe, dibê ya tu şîva xwe bêxwê çêkî ya jî bazdî here dikanê bikirî.
Loma, em kurdên li Swêd jî wek swêdiyan fêr bûne tim bi tedbîr û tim bi hazirî bin, ji ber ku em dizanin gava tiştek lazim be em nikanin herin li deriyê kesî xin. Heger em bikin, li pey me ewê bi me bikenin û bibêjin, ”law ev xerîb çi merivên bêtedbîr in…”
Gelî bira û siyasetmedarên kurdan, rojên teng û giran li pêş kurdan e, dibê em viya baş bizanibin û li gora wê ji nuha da haziriya xwe bikin, tedbîra xwe bigrin. Di rojên teng da, gava hewce be em nikanin herin li deriyên ”cîranekî” xwe xin û alîkariyê, hacetekî lazimiyê jê bixwzin. Bira li mala me hemû alet û hacetên lzimiyê hebin, di rojên pêşda ewê lazim bibin


XXX
Di demeke pir kin da ev du car in ku MIRIN li ser hev bi kurdan ra bêbextiyê dike, wek marekî kor ê qartîşî ji nişkave bi kurdan vedide.
Berî demekê bi mirina Arjen Arî û nuha jî bi ya Arşevê Oskan, miletê kurd û hemû dost û evîndarên helbesta kurdî gelkî xemgîn bûn. Zimanê min nagere, ez nikanim ji Arşevê Oskan ra jî bibêjim oxir be helbestvanê dilzîz…
Arşevê Oskan û Arjen Arî, ewê tim û tim hezkiriyên me bin û di kûrahiya dilê me da bijîn..
Xwezî mirinê ev bêbextî bi van herdu hezkiriyên miletê kurd ra nekira…
Lê mirin carnan bêedalet û dêqahp e, her qeleşî jê tê…

XXX
Xilt çiqasî axê bikole bi serê xwe da dike. Tirk jî wisa dikin. Bi êrîşa Serêkaniyê kurd kirin yek. Ne xêra van êrîşên tirkan be weleh kurd destên xwe nadin hev û nabin yek…
Sipas Erdoganê nîjadperest, di vê siyaseta xwe da hinekî din jî israr bike, ji bo ku hemû kurd bi xwe bihesin û ji we qut bibin.

XXX
Li ser ”dayin û girtinê” gotineke Montaigne ya pir xweş heye, dibêje:
”Di dayinê da çawa ku wesfekî(aliyekî) serdestbûn û meznatiyê hebe, di girtinê da jî wesfekî/aliyekî hustuxwarkirinê heye.
Ew kesê ku destê xwe li ber dijmin vedigire û jê digre, di eynî wextê da hustuyê xwe li ber wî xwar dike.


XXX
Ji qantirê ra gotine “bavê te kî ye?”, gotiye “xalê min hesp” e…

XXX
Hin însan bi zarê şîrîn û gotinên xweş wek pisikê ser pîsiyên xwe digrin...

XXX
Dibêjin li Tirkiyê li dora 69 zanîngehan hene. Lê ji van 69 zanîngehan (unîversîteyan)yek jî di nava 400 zanîngehên cîhanê yên herî meşhûr da tuneye.
Nufûsa Swêd here were 9 milyon û nîv e, lê 6 zanîngehên Swêd di lîsteya zanîngehên cîhanê yên herî meşhûr da hene.
Lê siyasetmedarên tirk dîsa jî gav û saetê fortin didin xwe û dibêjin efendim Tirkiye welatekî pir ”mezin” e. Lê cîhan yek zanîgeheke vî welatê ”pir mezin” jî cidî nagre û ji bo xwendinê pêşnîyarî însanan nakin.
Hema heta ji tirkan tê bira bibêjin ew ”mezin” in, piştî ku cîhanê pênc perê xwe di ”meziniya”wan neda…

Not: Hesenê Dewrêş di şiroveya we da gotiye, ne 69, 168 heb in.

XXX
Harîtî û şerxwaziya Seddam Husên bû sebebê kurd bibin xwedî federasyon.
Nuha jî dora Malikî ye, heger Malikî jî wek Seddam dînîtiyekê bike, ev yek jî ewê Kurdistaneke serbixwe bi xwe ra bîne...
Ji xwe ne xêra ehmeqiyên dijminên me bin, em nikanin zora wan bibin, Xwedê kir ku neyarên me zêde ne biaqil in...

25 november 2012

Bersîva pirsên M. Alî Basik û Fatma Savcî.


M. Alî Basik: Li Ewrûpayê Rewşa edebiyata zarokan çawa ye?

Zinarê Xamo: Ji bo hemû Ewrûpayê axaftin zahmet e, dibê meriv yeko yeko li welatan binêre û di heqê edebiyata zarokan da xwedî zanîn û agahdarî be. Wek di warê civakî, kulturî û aborî da, di warê pêşketina edebiyata zarokan da jî di nabên waltên Ewrûpayê da kêm zêde ferq hene. Lê bêguman hemû welatên Ewrûpa girîngiyeke pir mezin didin perwerde û edebiyata zarokan.
Li Ewrûpayê jî çîrokên zarokan yên devkî bûye destpêka edebiyata zarokan. Li Ewrûpayê fikra pêwîstiya edebiyata zarokan pir zû dest pê kriye. Li Fransayê di sedsala 17-an da fabilên(çîrokên) La Fontaine meriv dikane bibêje ku bûn destpêka edebiyata zarokan.
Lê dû ra, di sedsala 18-an da êdî li her derê Ewrûpayê edebiyata zarokan ya nivîskî belav bû û bi pêş ket û berhemên sirf ji bo zarokan hatine nivîsîn.
Li Îngilistanê Danîel Defoe, Jonathan Swît, Dikens, li Danîmarkayê çîrokên Andersen, li Swêd Selma Lagerlov, li Almanyayê çîrokên Birayên Grîmm û gelek berhemên wek wan li Ewrûpayê belav bûn û xwe gîhandin zarokan.

Ez dikanim ji Swêd numûneyeke biçûk bidim. Piştî e-meila we, min bala xwe da îstatîstîkên sala 2011-an ya kitêbên zarokan ku li Swêd çap bûne.
Di sala 2011-an da li Swêd tam 1747 kitêbên zarok û xortan çap bûn. Belê, we şaşnexwend, tam 1747 kitêb! Nufûsa Swêd 9 milyon û 500 hezar e, lê di salekê da hewqas kitêbên zarok û xoratan çabbûne. Gelo li Tirkiyê çuqas kitêbên zaroakan çapbûne, ez bi xwe meraq dikim. Ez bawer nakim ku ji sedî dehê yên Swêd jî çap bûbe.
Ji van kitêbên ku di sala 2011-an da çap bûn jê %54-ê wan swêdî û %46-ê wan jî tercumeyên ji zimanên din in. Piştî van reqeman meriv dikane texmîn bike ku rewşa edebiyata zarokan li Ewrûpayê çi ye û çi nîne…

M. Alî Basik: Naveroka pirtûka te çî ye?

Zinarê Xamo: Naveroka pirtûka min xemîşok(çîrok, fabil, masal)in. 125 xemîşokên zarokan di pirtûkê da hene. Hinekên wan sînorên herêmî derbas kirine û hema hema li seranserê Kurdistanê tên zanîn. Lê hinekên wan jî herêmî ne, bi kêmanî li her dera Kurdistanê nayê zanîn.
Di pêşgotina kitêbê da min qala naveroka kitêbê kiriye, dema hûn bixwînin hûnê derbarê kitêbê da bêtir bibin xwedî agahdarî.


M. Alî Basik: Di pirtûka te çîrokek balkêş ji me re lazim e.

Zinarê Xamo: Weleh li gorî min hemû çîrokên kitêbê jî balkêş in. Yanî tu çîrokek ne balkêş û bêmane tuneye. Lê çîrokên ”Qertel û kûsî”, ”Çirçirk û mûrî”, ”Çûk û fîl” û ”Serpêhatiya qirika qure” ji bo me kurdan çîrokên pir balkêş û manîdarin.


Pirsên Fatma Savcî:
1-Mamoste, tu dikarî bi kinayî qala xwe bikî?

-Ez ji Wêranşara qeza Ruhayê me. Li wir hatime dinê û heta 30 saliya xwe li wir jiya me.
Sinetê min yê esasî pêlavçêkirî/qonderecîtî ye, heta salên 1972-1973-an jî min qonderecîtî dikir.
Dûra bi destpêkirina siyasetê re min dev ji karê xwe berda.
Min di nava partiya Dr. Şivan û pişt ra jî di nava DDKD-ê da dest bi siyasetê kir û heta van salên dawiyê jî wiha mam.
Lê nuha bi tu rêxistinê ra naxebitim.
Ez zewicî me, sê law(Azad, Serhat Arda, Rojen) û keçeke min(Rûken) heye.
Ez qet neçûme dibistanê, xwendin û nivîsandinê ez xwe bi xwe fêr bûme. Ez ji derva ketime îmtîhanan û min dîplomayên dibistana destpêkê û ya navîn ji derve girtiye.
Lê li alî din li ser daxwaza diya xwe, ji bo ku êvarên îniyan Yasînê ji bav û miriyên wê ra bixwînim, min Quran û Mewlûda kurdî jî xwendiye.
Lê piştî destpêkirina siyasetê û çepîtiyê min dev ji xwendina Quranê berda, loma jî nuha xwendina min ne baş e, hema hema min ji bîr kirye.
Ev 30 sal in ku ez mahkûm û qaşxûnê “Dewleta Romê” me û li Swêdê dijîm.
Du kitêbên min(Hindik-Rindik û Antolojiya çîrokên zarokan)derketine.
Bêyî van herdu berhemên min, min ji swêdî jî romanek(Bide dû dilê xwe ya Susanna Tamaro)wergerandiye kurdî.
Ji salên 1980-î û virdaye min di gelek rojname, kovar û malperên kurdî da nivîsîye û di hinekan da jî(Armanc, Berbang, Hêvî, Hêlîn, Netkurd) endametiya redaksiyonê û redaktorî kiriye.
Ji sala 2007-an û virda ye blogeke min(Hindik-Rindik)heye, ez her roj meqalyekê, tiştekî têda dinivîsim.


2-Berî niha te “Antolojiya Çîrokên Zarokan “ amade kir û ji weşanên Apecê derket. Fikra Antolojiya Çîrokên Zarokan ji ku derket?

-Ji zaroktiya xwe da ye ez ji guhdarîkirin û gotina çîrok, meselok, pêkenîn û tiştên wiha gelkî hez dikim. Loma jî min têra xwe xemîşokên(çîrokên, fabel) zarokan dizanîbû.
Berê hafizeya min pir xurt bû, çîrokek carê li ba min bihata gotin ya jî min li derekê guhdarî bikira yan jî di derekê da bixwenda, çiqasî dirêj dibû bira bibûya ji bo min ferq nedikir, min tavilê ji ber dikir. Roja din min dikanîbû eynî çîrok bêyî kêmasî bigota.
Nuha jî ev aliyê min yê jiberkirinê ne xerab e, dema ez çîrokekê di derekê da bixwînim ya jî guhdarî bikim di hişê min da dimîne. Heger wext zêde di ser ra nere ez ji ber dikim û dinivîsim.
Lê li gel vê jî hafizeya min weke berê ne xurt e. Çimkî bi salan ra bi bunya însan ra hafizeya însên jî zeîf dibe.
Yanî bi kurtî, ev meraq û hezkirina ji çîrokan bû sebebê vê berhevoka min.
Belê, fikra ”Antolojiya Çîrokên Zarokan” çawa dest pê kir?
Ev fikir di sala 1981-ê da li Swêd me çend hevalan kovara zarokan Hêvî derxist. Di bera jî me rojnameya Armancê derdixist. Cara pêşî di vê kovarê da(Hêvî) min dest bi nivîsandina çîrokên zarokan kir.
Piştî demekê di nabêna me da hin gelş derketin, Hêvî sekinî, me îcar kovara Hêlînê derxist. Di wir da jî min nivîsandin û berhevkirina çîrokan domand.
Piştî rawestana kovara Hêlînê demeke dirêj, min dev ji nivîsandina çîrokan berda.
Dû ra ez bawer dikim berî nuha bi 10-12 salan li ser israra Mîrhem Yîgît, di rojnameya Ozgur Polîtîka zêdayiya kurdî ya hefteyî da min dîsa dest bi nivîsîna çîrokan kir.
Û ev yek jî di netîceyê da bû sebebê berhevkirin û nivîsandina gelek çîrokên din û xuliqandina vê Antolojiya çîrokên zarokan.
Çîrok û serpêhatiya “Antolojiyê” bi kurtî ev e.

3-Çîrok ji bo zarokan çi ye? Çi li cîhana wan, li şexsiyeta wan zêde dike?

-Ji zarokan ra çîrok gelkî girîng in. Ji bo ku zarok bi hestên xwe mijûl bibin û hestên xwe baştir bikin, kanibin hestên xwe bidin der çîrok ji wan ra dibin alîkar.
Çîrok, bi rengekî sembolîk gelşên ku di pêşerojê da ewê derkevin pêşberî zarokan, bi sembol û bi riya lawiran, zarokan ji van gelşên jiyanê yên pêşerojê haydar dike, haya wan pê dixe.
Bi piranî ev yek, bi riya lawiran û bi devê lawiran tê kirin, ji ber ku zarok ji lawiran hez dikin, tiştên bi devê rûvî, şêr, gur û hirçê tên gotin kêfa zarokan tîne û zarok lê guhdarî dikin, fantaziya wan geş dike.
Peyv, şîret, tevger û şerê di nabêna însên da zêde bala zarokan nakşîne, lê dema gur û berx, pisik û mişk, şêr û rûvî tên hember hev, bi hev ra dipeyivin, ev yek him gelkî bala zarok dikşîne û him jî tesîreke pir mezin li hest û fantaziya wan dike.
Loma jî ne di hemû çîrokan da, lê di piraniya çîrokên Antolojiyê da qehreman lawir in. Ev, ji bo hemû çîrokên zarokan wiha ye.
Di çîrokan da tiştên tahlûke û ecêb ji zarokan ra diyar dibin, tecrûbe û jîriya cîlan(neslan) di çarçeweya xemîşok/çîrokan da, di proseseke pir xwezayî(tabiî)da û bi zimanekî pir hêsa zarokan jê agahdar dike, rê nîşanî wan dide. Fêrkirina van tecrûbeyan bi riyeke din ne mimkûn e.
Çîrok, bi axaftinên lawiran ya dar û beran, ya ba, berf û baranê bi hêsanî riya dilê zarok dibîne, hêza li wir şiyar dike û dixe tevgerê, şikil û şexsiyetekê dide wan hestan û wan kamil dike.
Bi vê riyê li ba zarokan hestên zor û tevlihev bi riya sembolên di çîrokan da tên tevrakirin û şiyarkirin û geşkirin.
Yanî hestên zarok tên zimên, bi saya van çîrokan mecalê dibînin ku geş bibin û xwe bidin der.
Bi gotineke din, bi riya van sembolan hestên zarokan di şertên xwe yên taybet da dikemilin û şexsiyeteke taybet digirin.
Bi riya van çîrokan di dilê zarok da girêkûrkên pir hestiyar dikanin vebin û şexsiyet û qerekterê kesayetiya zarok dikanin şikil bigrin.
Meriv dikane bibêje ku çîrok ji bo zarokan alavekî(amûrekî)alîkariyê yê pir girîng e, bi vî alavî zarok dikane xwe ji gelek gelş û pirsan rizgar bike û şexsiyeta xwe bi pêş xîne.
Di çîroka gelêrî da baweriya bi hêza zarok esas e. Mesaja ku çîroka gelêrî dide zarok ev bawerî ye. Dibê zarok baweriyê bi xwe û bi hêza xwe bîne, reben û qudûmşikestî mezin nebe.
Loma jî çîroka gelêrî tim baş diqede û ev yek jî bi giştî tesîreke pir baş li hestên zarok dike, baweriya bi îradeya wî xurt dike.
Çîrokên zarokan bi heyecan in û di şertên herî dijwar da jî riya xelasiyê nîşanî zarokan didin, tu carî zarokan bêhêvî û bêmecal nakin, di şertên herî xerab da jî mişk li hemberî pisikê tu carî bêhêvî û teslîm nabe.
Li ba zarok di temenê biçûk da xurtkirina van hestan, dayina vê baweriyê gelkî muhîm e.
Wek tê zanîn di çîrokê da lawir jî weke însanan dikanin hereket bikin û bipeyivin. Ji ber ku çîrok ne rastî, fantazî ye. Loma jî di çîrokan da sînorê fantaziyê tuneye, her tişt mimkûn e.
Li alî don di çîroka gelêrî da (xemîşok,fabel) armanceke exlaqî û moralî jî heye. Yanî çîrok dixwaze mesajekê bide zarokan, tiştekî baş û pêwîst fêrî wan bike, wan bike însanên baş, rastgo, nefsbiçûk, cesûr û bi xwe bawer.
Di çîrokê da bi piranî meriv taybetmendiyên lawiran bikar tîne. Yanî “şêr şah e, gur ehmeq e, rûvî fêlbaz e, kund/bûm kûpê aqil e, piling cesûr e, hirç saf û kêmaqil” e û hwd.
Li alî din di çîrokan(xemîşokan) da jêhatîbûn, xebatkarî, durustî, pakdilî, comerdî, cesaret û mêranî tim û tim li kara însên e, kesên xwediyê van xusûsiyetan di dawiyê da tim li karê ne û biser dikevin.
Û yên bêrahm, dilreş, zalim, bêbext, virek, xayin, xurt, xerab û bêwefa jî di netîceyê da tim li zirarê ne, tim wenda dikin. Bi vê riyê zarok kar û zira di nabêna durustî û bêbextiyê da, di nabêna dilrahmî û bêrahmiyê da dibîne.
Loma jî di xemîşokan da kûsî li hemberî kwêrgî(kergu, kerguh), dîk li hemberî rûvî, çûk(beytik) li hemberî fîl, rûvî li hemberî gur, ker li hemberî ga, hêz û dek û dolabên wan têk naçin, di dawiyê da, piştî gelek zor û zahmetî be jî biser dikevin.
A ji ber van xusûsiyetên qerekterîsk û moralî di perwerde û şikilgirtina zarokan da xemîşok(çîrok, fabil)gelkî girîng e û meriv dikane bibêje ku rola dibistanê dilîze, tesîreke pir pozîtîv li şexsiyet û hestên zarok dike. Asoya zarok fireh dike.
Û helbet li alî din zimanê zarok bi pêş dixe, xezîna wî ya gotinan dewlemend dike.
Loma jî heta ji meriv tê, dibê meriv her êvar xemîşokekê ji zarokan ra bixwîne, bi xemîşokekê wan têke xew.
Piştî serkeftina berx li hemberî gur, ya mişk li hemberî pisikê, ya kevokê li hemberî rûvî zarok rakeve bextewar e û bi hestên pir xweş û serkeftî di xew ra dihere.


4-Li gor fikra te, kurd heya niha çiqas li ser perwerde û cîhana zarokan ya hundirîn rawestiyan e, weşanên wan yên tv û çapemeniyê gelo têra xwe ji bo cîhana zarokan kar dikin?

-Perewerdeya zarokan bi hebûna sîstemeke perwerdeyê, bi îmkan û mecalên dewletê mimkûn e.
Berî her tiştî zarokên kurd hîn nikanin bi zimanê xwe yê dayikê bixwînin. Zarokên kurd piştî 6-7 saliya xwe bi darê zorê fêrî zimanekî biyanî dibin.
Û ev yek jî hestên wan birîndar û şexsiyeta wan tevlihev dike, jihevda dixe.
Helbet di perwerdeya zarokan da rola malê, der û dor, dê û bavê jî gelkî girîng e, lê têr nake.
Ji bo vê yekê dezgeh, lîteratûreke dewlemend, pedagog, psîkolog, kesên pispor û şareza lazim in.
Kurd, weke milet îro ji van îmkanên dewletê ji bin da bêpar in.
Bira dibistan û perwerdeya zarokan ya bi zimanê dayikê li wir bibîne, kurd hîn nikanin navên kurdî li zarokên xwe kin.
Yanî li gor miletên din, di warê îmkan û dezgehên perwerdeyê da kurd hîn di nuxteya sifirê da ne, loma jî meriv nikane daxwazên ne maqûl û ne mimkûn ji wan bike.
Lê li gel vê jî, li gor îmkanên di destê wan da hene, bi taybetî jî di telewîzyonan da dema bixwazin dikanin gelek tiştên baş bikin.
Bes heta nuha nekirine(qesta min Kurdistana Tirkiyê ye)û nakin.
Pir hindik di nava kurdan da jî îro hin pispor û zanayên perwerdeya zarokan hene û dikanin xebat û xizmetên baş bikin.
Di vir da ji hebûna mamoste, pedagog, pispor û kadiran bêtir, mesele têgihîştina girîngiya karekî wiha ye, têgihîştina vê yekê ye.
Mixabin kurd hîn ne di vê zanînê da ne. Hîn nizanin îmkanên xwe yên heyî baş û heta dawî bikar bînin.
Ji dêlî ku di kanalên telewîzyonên xwe da giraniyê bidin ziman û perwerdeya zarokên xwe, wexta xwe bi tirkî û bi leqeleqa vala derbas dikin. Û bi vî hawî bi tirkan ra ew jî gelê xwe asîmîle dikin.
Weke her miletî, zarokên me jî pêşeroja me ne, lê ji bo vê pêşerojê tiştên îro ji destê me tê em naxin xizmeta zarokên xwe.
Hema di serî da berî hertiştî, piraniya kurdên Tirkiyê bi zarokên xwe ra bi kurdî napeyivin, carê ev bi serê xwe xerabiyeke herî mezin e.
Zarokê ku li mala xwe fêrî zimanê dayika xwe nebe, zarokekî nîvçe ye, di pêşerojê da bi zimanê dayika xwe nikane tu berhemê bide miletê xwe.
Ev nikanîn di wexta kamiliyê da tesîreke pir mezin li hestên zarok dike û wî ji civata wî sar dike, dûr dixe.
Çimkî nikane di civatên kurdîaxêv da rûne û bi însanan ra bide û bistîne.
Gava ziman ji cîlekî dewrî cîlekî din nebe nikane jiyana xwe bidomîne, rojek tê dimre.
Ziman, dema di bazarê da neyê xebitandin û berhemên kulturî û edebî pê neyê afirandin ne mimkûn e ku bijî.
Loma jî meriv dikane bibêje ku kurdên bakur di warê perwerdekirina zarok û axaftina bi kurdî da îmtihaneke baş nadin.

5- Çîrokên di Antolojiyê de, lehengên wan ji heywanan pêk tên. Gelek kes çîrokên ku lehengên wan heywanin, wek fabil bi nav dikin. Tu di navbera çîrok û fablê de çi ferqiyê dibînî?

-Di nabêna çîrok/xemîşok û “fabel”ê da tu ferq tuneye, tenê navên cihê ne. Hemû jî eynî cureyê wêjeya, (edebîyata) zarokan e û tên eynî maneyê.
Gotina “fabel” ji gotina “fabula” ku tê maneya “axaftin”, “peyv” ya jî “çîrok”ê tê. Lê gotina xemîşok, “çîrok” û “çîroka gelêrî” jî eynî tişt e û di eynî maneyê da tê bikaranîn.
Xemîşok(fabel, çîrok), taswîreke kin e ya exlaqî ye û xwedî wate û naverokeke pir dewlemend e. Lê “tu îdîayeke wê ya rastiyê” tuneye. Di xemîşokê da hertişt mimkûn e, hertişt dikane biqewime.
Lê li alî din ne şert e ku xemîşok tenê li ser lawiran be. Di xemîşokê da tu mecbûriyeteke wiha tuneye.
Mesela di hin çîrokên Antolojiyê da dar, baran, ba û berf dipeyivin, ba û roj bi hev ra dikevin qayişkêşiyê û hwd.
Yanî wek min got, di xemîşokê da hertişt dikane were zimên, bipeyive. Ji ber ku çîrok ne rast e, fantazî ye. Tu îdîayeke xemîşokê(fabelê)ya ratstbûnê tuneye. Loma jî qehreman û qerekterên xemîşokê dikanin lawir, berf û baran ya jî dar û ber bin, ev jî tê maneya ku tiştên di xemîşokê da tên gotin ne rast in, fantazî ne.

6- Çîrokên di Antolojiyê de hemî gelêrî ne ma ne wisa? Bi taybet yên kîjan herêmê Kurdistanê ne?

-Piraniya çîrokan gelêrî, yanî xwedî û miletê wan nayê zanîn û bi tu herêmeke taybetî va jî ne sînorkirîne.
Min bi salan ew ji devê însanan, ji kitêb, kovar û rojnameyan berhev kirine û bi uslûb û kurdiya xwe, ew nivîsandine.
Yanî weke çîrokbêjekî min jî li gor xwe ew ji nuh va da gotine.
Lê hinek jî hene ku di kurdî da bûne “gelêrî”, lê belkî di zimanekî din da nivîskarê wê/wan hebin. Îcar kîjan gelêrî ne, kîjan yên kurdan e, kîjan ne yên kurdan e ez nizanim. Ji bo zanîna vê yekê lêkolînên ilmî lazim in.
Tiştê min kiriye, min di kitêbekê da ew anîne ba hev û weşandiye.
Jixwe bi kîjan zimanî dibe bila bibe, gelek çîrokên zarokan dişibin hev, weke ku koka wan yek be. Ji ber ku di destpêkê da xemîşok, tenê bi devkî hatine gotin û dûra jî li cîhanê belav bûne. Lê piştra bi wextê ra ji alî hin kesan va hatin berhev kirin û nivîsîn û di vê nabênê da jî hin tişt li wan kêm û zêde bûne.
Loma jî gelek çîrokên zarokan yên klasîk li her dera dinyayê pir dişibin hev.
Wek tê zanîn Aisoposê (620-560 berî zayinê) grekî, weke berhevkarê fablan(xemîşokan/çîrokan)yê pêşî tê qebûlkirin.
Piraniya fablên li Ewrûpayê û cîhanê belav bûne tê gotin ku yên wî ne. Loma jî gelek çîrokên miletan hema hema weke hev in.
Piştî Aisopos, di sedsala şandan da jî Le Fonatainê firansî,(1621-1695)ew bi helbestkî yanî bi wezn û kafiye nivîsî.
Lê helbet hin xemîşokên milatan yên mexsûsî wan jî hene. Bes ev kîjan in û kînga hatine nivîsîn mijareke din e.


7- Tevî ku ev çîrok ji bo zarokanin jî, dîse rastiyên jiyanê yên dijwar tê de cî digrin, wek şer îxanet, bêbextî, kuştin..ûhw. tu vê yekê çawa dibînî, sedema vê çi ye gelo? (Ji ber ku , dema em li çîrok û fablên miletên din dinêrin bêhtir cîhaneke aram, buyerên hûmanîter û bê dijwar in…)

-Na, di nabêna çîrok û fablên me û miletên din da tu ferqeke weke hûn dibêjin tuneye. Li her dera cîhanê rol û armanca çîrokan (fablan) eynî ye; xurtkirina şexsiyet û fantaziya zarokan e.
Mesela çîrokên “destbiratiya rûvî û quling”, “dar û bivir”, “şengê û pengê” çirçirk û mûrî”, “gur û berx”, “destbiratiya gur û rûvî” û gelkên din li ba me çawa bin, li ba miletên din jî hema hema eynî ne.
Lê nav dikane ne yek be û yek dikane ji ya din hinekî kin ya jî dirêjtir be.
Mesela “Destbiratiya rûvî û quling”, “gur û ker”, gur û kûçik”, “kevok û rûvî”, “Şengê û pengê” û gelekên din bi navên cihê û bi hin ferqiyetên biçûk di swêdî û di gelek zimanên din da jî hene.
Yanî ji alî naverokê da di nabêna çîrokên me û yên miletên din da tu ferq tuneye.




PARVE BIKE